E škola vaš o slobodno trajo – vaš kada e škola musaj te avel pale governeski

Vaš kada e škola musaj te avel pale governeski

O governo musaj pale te lel o sa responsabiliteto vaš e finansirime la školako, le učitelengo kondicie, le školengo kvaliteto thaj le čavorrengo prava. Le resurse, o sastimos le učenikongo, le biblioteke, le bučake than thaj le edukime učitelja našti te aven zavisne katar e komunaki ekonomia vaj katar kadi či e škola kerel profito. E škola trubul te avel khetanes finansirimi thaj bi te ikljol profito latar.

Numa o governosko responsabiliteto našti te značil centralno kontrolirimi jekhutni forma. O governo trubul te garantil le prava, le resurse thaj le cilura – kana le učitelja thaj le škole si len slobodipe te keren jekh džuvdi edukacia. Jednako šajipe naj jekhutni forma. Si o angluneski vorba ke nijekhe čavorreski budučnost našti te avel decizirimi katar poštako numero, love vaj džanglipe pala o marketo.

E škola trubul te getol le manušes vaš o slobodipe

La školaki buči naj ferdi te getol le čavorres vaš jekh buči. Voj trubul te barjarel o džanglipe, o lačho alosaripe, e kreativni zor, o truposko thaj praktikano džanglipe, o paćiv pe peste thaj o responsabiliteto vaš aver. Kana e artificialni inteligentcia šaj kerel sa majbut rutinske buča le gindoske, o cilo la edukaciako našti te avel limitirimo ferdi kaj o manuš šaj te arakhel buči. E škola musaj te avel maj manušikani – na maj sar jekh mašina.

O čavorro si e mera la civilizaciaki

Sako čavorro si les pravo te barjarel:

• pesko trupo
• pesko lačho alosaripe
• peski kreativni zor
• pesko praktikano džanglipe
• pesko paćiv pe peste
• thaj pesko džanglipe te trajil khetanes averenca

E kulturaki edukacia si majbut sar džanglipe le fakturengo. Ande late si o djinimos, o gusto, o haćaripe, o lačho alosaripe thaj o responsabiliteto vaš o societeto. O šukarimos naj luksuzo. Si jekh manušikano trajošako trubulipe.

Oxto kotora anda jekh maj manušikani škola

Jednako šajipe bi jekhutna formako

E škola trubul te avel finansirimi katar le takse, bi pokinimasko thaj bi te ikljol profito latar. O governo trubul te garantil jednako resurse, edukime učitelja, sastimos le učenikongo, biblioteke, bučake than, sportoske than thaj šajipe kaj o arti thaj e natura. Numa o governo trubul te sikavel le prava thaj le cilura – na te kontrolil sako detalo ande sako sičaripe. O publiko responsabiliteto musaj te džal khetanes la pedagogikane slobodimasa.

O arti si jekh fundamentalno predmeto

Sako čavorro trubul regularno te malavel e muzika, e literatura, o artosko dikhipe, o teatro, o khelimos, o filmo thaj e arhitektura – na ferdi sar dekoracia vaš slobodni vrjama, numa sar jekh kotor anda kulturaki edukacia. Te džanes te paćaves o arti na značil te šaj phenes but anava bi te ačhes. Značil te sičos te dikhes, te ašunes, te ačhes paše thaj te ulaves jekh katar aver. Jekh poezia so djinol pes polokes, jekh rola so sikavel pes vaj jekh melodia so sičol pes del eksperience save o sigo suvo le fotografiengo našti te parudel.

O vast naj maj cikni inteligentno sar o šero

Sa le učenikura trubul te šaj keren buči kaštesa, tekstilosa, metalosa, barjarimasa, hajimasko kerimasa thaj reparaciasa. E vastaki buči sičarel le čavorres ajso so o digitalno societeto lokhes bisterel: rezistencia, sabur, precizia thaj responsabiliteto. Jekh siv, jekh skamin, jekh hajimos vaj jekh barjarimos sikavel te si o arakhipe sas čačes. E škola našti te sičarel le čavorres ke o praktikano džanglipe si maj cikni vredno sar o teoriako.

O trupo sar jekh džuvdo kher

O sporto našti te avel ferdi pala kompeticia, rezultatura thaj alosaripe. Le čavorren trubul zor, baripe te inkren, khelipe, khelimos, trajo avri ande natura thaj nanipe. Len trubul vi džanglipe pala pačarimos, suto thaj le granice le truposke. O terno manuš trubul te haćarel pesko trupo sar jekh džuvdo kher – na ferdi sar jekh objekto so musaj te avel evaluirimo, lačhardino vaj sikado.

E natura si jekh sičarimaski soba

Le čavorra musaj te haćaren sar paruven pes le beršeske sezone, te ažukeren kaj vareso barjol, te sičon le specie thaj te haljoven sar o manuš si zavisno katar le džuvde sisteme. O džanglipe pala e natura našti te djinol pes ferdi andar le ekranura. Kodo kai nikana na sičilo paćiv vaš so si džuvdo, lokhes šaj avel jekh džanglo administratoro leske mudarimasko.

O slobodipe mangel responsabiliteto vaš aver

E škola musaj te sičarel pala sa kodo so del forma le trajošće: amalipe, kamlipe, jekhavriako mukhipe, sar te kerel pes le konfliktenca, privatno ekonomia, hajimos, sastimos, dukh, korkorripe, dadesko thaj dajako trajo thaj arakhipe. Kada našti te ačhel ferdi pe moralizirime temake divesa. Le učenikura trubul te len čačune buča vaš arakhipe thaj o societeto. O slobodipe avela šuže te o manuš nikana na sičil pe te lel responsabiliteto vaš vareko aver.

Le čavorresko atento musaj te avel arakhlo

Le čavorra trubul te haljoven sar keren buči le AI-sisteme, rekomendaciake algoritme, reklama, manipulacia thaj datengo kidipe. Von trubul te sičon te hasnin AI sar jekh instrumento – bi te den lako pesko lačho alosaripe. Ando školako dives trubul vi te aven arakhle than katar e komercialno ekonomia so bikinel le manušesko atento:

• hajimata bi ekranengo
• djinimos bi te vareko phagel les
• vorba muj mujesa
• pesko kreativno keripe
• maj lungo bučako periodo bi ferdi te phagel pes

Kada naj dušmanipe mamuj e tehnika. Si jekh arakhipe vaš le čavorresko atento so inke naj pherdo barjardo.

E ternimata značil vareso aba akanak

Sako učeniko trubul, kana si ande škola, te lel kotor ande čačune khetane projektura. Šaj te lačharel pale jekh than, te organizil jekh predstava, te ažutil maj terne čavorren, te dokumentil e lokalno historia, te kerel jekh baxt vaj te solviril jekh problemo khetanes manušenca avral la školatar. Le ternimaten na trubul ferdi te ašunen ke si len jekh budučnost. Von musaj te haćaren ke aba akanak značin vareso vaš o societeto.

Jekh nevi mera vaš la školako sukcesi

Ame našti te cidasa le mangimata pala džanglipe. Le čavorren si pravo pe čhib, matematika, historia, naturake nauke thaj čačuno intelektualno zumavipe. Numa le Diploma thaj le provura našti te aven la školaki jekh ferdi čačimos. Jekh škola trubul vi te avel evaluirimi aver pučhimatenca:

• Šaj o učeniko te djinel jekh maj lungo teksto atentosa?
• Šaj o učeniko te kerel vareso so anglunes na sas?
• Šaj o učeniko te kerel buči averenca bi te našavel pesko lačho alosaripe?
• Šaj o učeniko te ulavel e informacia katar o džanglipe – thaj o džanglipe katar e godaveripe?
• Šaj o učeniko te lel responsabiliteto vaš aver manuš thaj vaš jekh khetano than?
• Arakhla o učeniko vareso so si vredno te kamel thaj te arakhel?

Eksperience maj zurale sar o šužo stimulusi

O maj importantno naj te keras le terne manušen, prepamimata thaj interdikcienca, te ačhaven te hasnin TikTok. O maj importantno si te das len eksperience save si maj zurale sar o šužo stimulusi: jekh melodia so von korkorre sičile te bašaven, jekh objekto so kerde peske vastenca, jekh trupo so ingerdas len maškar o veš, jekh pustik so parudisardas lengo dikhipe thaj jekh čačuni buči kaj vareko aver manuš trubusardas len.

E škola našti ferdi te getol le čavorres vaš e budučnost. Voj trubul te kerel o trajo maj baro aba akanak.

Jekh nevi governeski škola

Plano vaš realizacia

2026–2027: te decizil pes e direkcia thaj te kerel pes o ekonomikano inventaro

O Riksdagen lel jekh direkciako decizia kaj o governo pal-pale te lel opral o glavno responsabiliteto, e finansirime thaj o responsabiliteto sar bučidino vaš e publikane finansirimi škola.

Pala kada jekh specialno organizacia vaš o paruvimos trubul te kartiril:

• personali, pokinimata, kolektivno kontraktura thaj penzie
• le školengo finansirime thaj specifikane governeske dotacie
• komunake thaj kirajime školake lokale
• školake hajimata, učenikonge droma thaj sastimos le učenikongo
• IT-sisteme, registrura le učenikongo thaj andreline
• le nezavisne školengo kontraktura thaj organizaciake forme
• save koštura trubul te aven transferirime ka o governo thaj save te ačhen ka e komuna

O governosko leipe opral trubul te astarel e klasa anglal e škola, e skola po pervo fundamento, e adaptirimi skola po pervo fundamento, e specialno škola, e samikani škola, e skola gymnasium thaj e adaptirimi skola gymnasium. E angluniskola thaj o komvux tretirin pes separatno.

2027–2028: te decizil pes pala zakono, finansirime thaj organizacia

Kerel pes jekh nevi governeski školaki agencija regionalnone školake zonenca. O governo trubul te garantil e finansirime, le učitelengo kondicie, la edukaciako kvaliteto thaj le čavorrengo prava.

Le komune, prekalo servisoske kontraktura regulirime zakonosa, ačhen le responsabilitetosa vaš:

• školake lokale
• školake hajimata
• učenikonge droma
• lokalno koordinacia le socialnone servisesa, bučasa ande slobodni vrjama thaj kulturasa

O direktoro ačhel pedagogikano lidari. Le učitelja thaj le škole trubul te avel profesionalno thaj pedagogikano slobodipe andre le khetane nacionalno prava thaj džanglimaske cilura.

Decizil pes jekh modelo vaš o paruvimos le taksengo maškar o governo thaj e komuna. E komunaki taksa vaj le governeske dotacie le komunenge musaj te aven lačhardine kana o governo lel le koštura opral. SOU 2022:53 phenel ke jekh taksengo paruvimos trubul kana e škola pherdo avela governeski, numa ke o iznos thaj e juridikani konstrukcia musaj te aven specialno istražime.

2028–2030: te avel startime o leipe opral

O cilengo datumo 1 julio 2028 hasnil pes vaš le reformako pervo operativno paso, na sar jekh phenipe ke sasto Švedo šaj te parudol ande kodo jekh dives.

Ande kodo so ačhel anda mandatengo periodo trubul:

• le regionalno governeske školake zone te lenpe te keren buči
• le transferura le personaloske te realizin pes ande etape
• te avel implementirimo jekh nacionalno thaj kompensatorikano finansirimasko sistemo
• le but specifikane governeske dotacie te lenpe te aven parudine jekhe khetane fundamentalnone finansirimasa
• te barjarel pes e nacionalno andreline thaj o školako than
• te lelpe e avrutni moderacia le nacionalnone provurengi thaj le Diplomongi
• e učitelengi edukacia, e specialno pedagogika thaj e direktorengi edukacia te len butberšeske nacionalno misi

2030–2033: te pherdol o leipe opral

E governeski organizacia barjarel pes ando sasto them. E finansirime trubul te avel andar:

• jekh fundamentalno iznos vaš sako učeniko
• jekh kompensatorikano dodatko vaš socioekonomia, čhib, cikne gava thaj trubulipe pala ažutipe
• specialno nacionalno resurse, maškar aver, vaš profesiaki edukacia, naturake nauke, kultura, školake biblioteke thaj specialno pedagogika

Le školake rezultatura, e segregacia, o arakhipe učiteljengo, o sastimos le učenikongo thaj o šajipe te resel pes ka e škola trubul te aven kontrolirime sako berš.

Maj palal 2035: te agorisarel pes o paruvimos le privatnone školengo

Le publikane finansirime nezavisne škole si len, ande jekh eftaberšesko paruvimasko periodo, šajipe te alosaren maškar te:

• aven profilake škole save na ulaven profito, si len kontrakto le governosa thaj khetane reguli vaš andreline thaj transparentnost, vaj
• džan angle sar pherdo privatnone finansirime škole avral le školake lovesko sistemo.

O plano na ačhel pe kodo kaj o governo automatikane te kinel le privatnone školengo firme. Eventualno kompenzacia, tretirime le resursengo thaj juridikane paruvimaske koštura musaj te aven istražime anglal te del pes o zakonosko propozicia.

Koštura

E škola aba finansiril pes but bare publikane iznosenca. Vaš kada le reformako glavno košto naj te kerel pale sasto školako budžeto, numa te transferil le egzistirime koštura katar le komune ka o governo thaj te zuraljarel kodola kotora save adives naj dosta zurale.

Le Skolverketosko maj buvlo totalno numero vaš angluniskola, kher kai zjas pala skola, sa e škola thaj komvux sas 368,3 milijardura krune ando 2024. Kodo našti te hasnil pes sar košto baš vaš kada governosko leipe opral, soske e angluniskola, o kher kai zjas pala skola thaj o komvux pherdo vaj jekhe kotoreha si avral le propoziciatar.

Le paruvimasko košto 8–12 milijardura krune

E bučaki kalkulacia si paše 1,3–2 milijardura krune sako berš ande šov berša. Voj trubul te pokinel:

• le personaloske thaj kontrakturenge transferura
• penziake thaj HR-sisteme
• neve regionalno governeske organizacie
• nacionalno sistemo vaš učenikura, andreline thaj ekonomia
• sigur data-transfero thaj IT
• sičarimaske hertiji thaj digitalno ažutimaske instrumentura save sa šaj te hasnin
• juridika thaj ažutipe ando paruvimos

O iznos si jekh ramka vaš planirime. Voj naj verifikuimi jekhe pherde budžetoske istražimasa. SOU 2022:53 phenel ke jekh governeski organizacia sar glavno administratori šaj te avel la dži ka 200 000 beršeske bučake zora thaj ke le lokale, o transfero le personalosko, IT thaj e agenciengi organizacia trubul te aven majdur istražime.

O beršesko zuraljaripe 4–7 milijardura krune

Kada si paše 1,7–3 procentura andar le sikade koštura vaš le školake forme save si andre. Le love si gindime vaš:

• majbut kompensatorikani finansirime
• maj lačho sastimos le učenikongo thaj specialno pedagogika
• rekrutacijako dodatko ande cikne gava thaj ande regionura kaj si pharo trajo
• majdur edukacia thaj nacionalno karierake droma le učiteljenge
• sičarimaske hertiji thaj ažutimaske instrumentura save sa šaj te hasnin
• školake biblioteke, bučake than, arti, muzika thaj praktikane predmetura

Vi kada si jekh bučaki kalkulacia. Le koštura musaj te aven ginade jekh akcia pala aver anglal te prezentil pes jekh finalno budžeto vaš e reforma.

Finansirime thaj egzistirime lovenge suvura

Taksengo paruvimos

Kana o governo lel opral o sičaripe, o personali thaj o sastimos le učenikongo, o taksengo odgovarime than trubul te transferil pes katar le komune ka o governo. Kadi naj jekh nevi suma vaš o them, numa jekh transfero maškar duj publikane nivelura.

E ekzaktno suma inke naj džangli, soske le komune, palal o propozicia, ačhen maškar aver le lokalenca, le hajimatenca thaj le učenikonge dromenca.

Khetane kidine governeske dotacie

Ando berš 2025 sas 76 specifikane governeske dotacie pe khetani suma paše 29 milijardura krune. O Skolverket phenel ke e administracia si phari thaj konstatil ke but cikne glavno administratorura si len maj phares te len kotor andar le dotacie. Kadala love šaj te aven thode ande jekh maj khetani governeski finansirimaski forma, numa von aba si ando budžeto thaj našti te sikaven pes sar neve love.

Ciknjardi dujvar administracia

Jekh nacionalno sistemo šaj, pala vrjama, te ciknjarel le koštura vaš:

• paralelno aplikaciake sisteme
• komunake thaj privatno finansirimaske modele
• duplime IT- thaj raportoske sisteme
• pale kerde publikane kinimata thaj licence

Inke naj nisavi verifikuimi ekonomia. Nisavi ajso ekonomia našti te ginavel pes sar finansirime anglal te avel realizirimi thaj kontrolirimi.

Publikani finansirime bi profitengo

Te ačhavel pes o ulavipe le profitengo na značil automatikane ke varesave milijardura ačhen slobodne. Le love šaj, pe kadi rig, te ačhen ande škole, numa o čačuno efekto si zavisno katar le firmenge profitura, le internno koncernoske koštura, kiraja, kamate thaj le budučnone kontrakturenge reguli. Vaš kada na del pes nisavo kerdo-upre numero pala ekonomia.

Kada džanas

Le glavno grupe save si andre koštine paše 237 milijardura krune ando 2024.

Ferdi e skola po pervo fundamento koštisardas 159,7 milijardura krune.

Paše 29 milijardura krune sas ulavde prekalo 76 specifikane governeske dotacie ando 2025.

Ando djinimasko berš 2025/26 majbut sar 179 000 učenikura la skola po pervo fundamento džele ande nezavisne škole. Anda lende 74 procentura džele ande škole save sas len jekh akciako firmano sar glavno administratori.

Sas majbut sar 141 000 učiteljeske službe ando školako sistemo ando djinimasko berš 2025/26.

O kotor le kvalifikuime učiteljengo sas paše 73 procentura ande skola po pervo fundamento thaj 82 procentura ande skola gymnasium. Ande adaptirimi skola po pervo fundamento thaj adaptirimi skola gymnasium le odgovarime kotora sas ferdi 14 thaj 17 procentura.

O Skolverket kalkulil jekh lipsipe paše 10 600 kvalifikuime učitelja thaj angluniskolake učitelja ando 2038.

O governo šaj te lel o glavno responsabiliteto opral pal-pale, numa e reforma mangel taksengo paruvimos, personalosko transfero thaj jekh zurali regionalno organizacia.

Kada či džanas

• O ekzaktno iznos ando taksengo paruvimos.
• Save bučarne le komunenge trubul te nakhen ka o governo.
• Sar le penzie, le kolektivno kontraktura thaj le diference ande pokinimata trubul te aven harmonizirime.
• Kozom koštol e finalno governeski IT- thaj andrelinimaski platforma.
• Kozom le komune trubul te aven pokime vaš le lokale, le hajimata thaj le učenikonge droma.
• O juridikano thaj ekonomikano košto vaš o paruvimos le privatnone školengo.
• Kozom bare administrativno ekonomie šaj čačes te keren pes.
• Te si 8–12 milijardura ando paruvimos thaj 4–7 milijardura sako berš dosta.
• O pherdo košto vaš le partiako kalitecosko angluneski vorba pala o sastimos le učenikongo, biblioteke, bučake than, arti, vastaki buči thaj sičarimaske hertiji save sa šaj te hasnin.

Kadala iznosura musaj te aven putardes istražime anglal te lel o governo sasto responsabiliteto opral.

Decizia akanak

Ame či džanas ekzaktno kozom sako kotor andar o paruvimos ka koštol. Numa džanas ke e škola adives aba tradil paše 237 milijardura krune ande školake forme save si andre, thaj ke o responsabiliteto si phagerdo maškar o governo, le komune thaj le privatno glavno administratorura.

Vaš kada o mandatengo periodo trubul te hasnil pes te len pes decizie, te kerel pes o istražipe le taksengo thaj le personalosko, te vazden pes le regionalno governeske školake zone thaj te lelpe o čačuno leipe opral.

O governo trubul te garantil o jednako šajipe. E komuna trubul te avel paše o čavorro. O učitelji trubul te avel slobodipe ando sičaripe. Khonik našti te lel profito andar jekhe čavorresko pravo pe edukacia.

Džanas dosta kaj te ljaspe. Numa našti te keras ame ke džanas kodo so inke naj ginado.